Уопсастыба

Хотугу омуктар ааспыт үйэҕэ «сурук» диэн өйдөбүл баарын билбиттэрэ уонна ойуу курдук кумааҕыга ууруллан кэпсиир суолталаахтарын билэн, сурук-бичик уонна ааҕыы суолтатын билбиттэрэ. Ол да иһин буолуо, эбээн бастакы суруйааччыта, биһиги норуокка уус-уран литератураны төрүттээбит Николай Тарабукин доҕоругар Платон Степановка-Ламутскайга маннык эппитин билэбит: «Доҕоор, эн биһикки туундара ыраас хаарыгар аан бастакы эбээннии тыллары суруйан хаалларыахпыт». Поэт ол ыра санаата туолбута, Николай Саввич Ленинградтан, Хотугу норуоттар үнүстүүттэрин 1937 с. бүтэрэн кэлэн, норуотугар сурук-бичик, үөрэх суолтатын туһунан сырдатан-өйдөтөн, Муомаҕа, Абыйга, Дьааҥыга оскуолары аһыталаабыта. Хоһоонноругапр сурук-бичик туһунан эмиэ ахтан аһарбыта. Холобур: «Ый толбонун курдук манҥан, ыраас кумааҕыны тэлгэтэн, учууталбын кытта олоробун... Чөҥөчөк курдук иһийэн».

Николай Тарабукин айбыт уобарастара хотугу норуот дьонугар сүрдээх тиийимтиэ, сүрэҕэр-быарыгар, дууһатыгар киирэр дириҥ суолталаахтар. Оттон бүгүҥҥү күн олохтонуутугар эмиэ норуоттан, саха норуотуттан тахсыбыт учуонай, Ил Дархан иһинэн үлэлиир Тылы сайыннарыы сүбэтин эппиэттиир сэкирэтээрэ, Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын Тыл сайдыытын боппуруостарын сүрүннүүр управлениетын салайааччы Римма Жиркова улахан оруолаах дьонтон биирдэстэрэ буолар. Инньэ 30 сыл анараа өттүгэр кини Ю.И. Дьаргыстай ахтыытыгар эппитинэн, Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүгэр анаммыт маҥнайгы киэһэни саха суругун-бичигин төрүттээбит С.А. Новгородовка анаан тэрийбитэ. Кини этии киллэриитинэн, хотугу норуоттар бастакы учуонайдарбыт: эбээн поэта Василий Дмитриевич Лебедев, дьүкээгир учуонайа, суруйааччыта Николай Иванович Спиридонов-Тэкки Одулог, эбэҥки учуонайа Глафира Макарьевна Василевич ааттарын үрдүктүк сыаналаан, 2013 сыллаахха төрөөбүт тыллары үөрэтиигэ, харааннааһыҥҥа, сайыннарыыга Ил Дархан Бириэмийэлэрэ олохтонон, сылын аайы Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүгэр туттарыллаллар. Аны төрөөбүт тылбытын хараанныыр, үйэтитэр инниттэн икки сыллааҕыта Римма Романовна көҕүлээһининэн, Национальнай бибилэтиэкэ иһинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тылларын виртуальнай түмэлэ тэриллибитэ. Бу курдук, хас биирдии салайааччы, киһи Ийэ тыл суолтатын сыаналаан үлэлээтэҕинэ, тылбыт умнуллуо суоҕа этэ.

Ааспыт үйэҕэ биллиилээх учуонай, этнограф суруйааччы Владимир Германович Тан-Богораз Халыма сыылкатыттан кэлэн баран, маннык эппиттээх: «Мин кинилэри, эбээннэри, чукчалары кытта олордум, балыктастым, сиикэй этинэн аһылыктанным. Кинилэр тылларынан саҥара, ойууннуу кыыра үөрэнним. Биһиги бу норуоттарга улахан иэстээхпит». Тан-Богораз бэйэтэ туруорсан, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттарга көмө үнүстүүтэ диэни тэрийэн, доруобуйа харыстабылын, таба иитиитин уонна аһынан-үөлүнэн хааччыйыы кэмитиэттэрин тэрийэн үлэлэппитэ. Ону таһынан, Лениградка Хотугу норуоттар үнүстүүттэрин тэрийбитэ, бу кыһа кэлин Герцен аатынан педагогическай үнүстүүт састаабыгар киирбитэ. Онно профессор В.И. Цинциус, учуонай Г.М. Василевич итиэннэ хотугу омуктар бастакы көлүөнэ үөрэхтээх дьоно, ол иһигэр, эбээн бастакы поэта Николай Тарабукин, уо.д.а. үөрэммиттэрэ. Онтон 60 сыл буолан баран, кинилэр үөрэнээччилэрэ, эбээн учуонайдара В.А. Роббек, Х. И. Дуткин М.К. Аммосов аатынан  Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүгэр Хотугу норуоттар тылларын үөрэтэр отделениены аспыттара. Бу курдук норуоттарыгар бэриниилээх дьон үөрэхтээһин, тыл, литература, билим сайдыытыгар, каадыры бэлэмнээһиҥҥэ үлэлээбиттэринэн киэн туттабын. Богораз, Цинциус, Василевич уонна атын биллиилээх учуонайдар ис дууһаларынан ылынан сыралаьан үлэлээбиттэрин холобур оҥостобун. Ол курдук, бу Роббековскай билим оскуолата тэриллэн, биһиги билигин 16 билим хандьыдааттанныбыт, улуустарга үлэлии-хамсыы сылдьар учууталлартан отуттан тахса киһибит «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгунун» аатынан бэлиэтэннилэр. М.К. Аммосов аатынан Хотуглуу-Илиҥҥи үнүбүрсүөкэ, РАН Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүгэр үлэлэьэ сылдьаллар. Учуонайдар С.И.Шарина, А.А.Винокурова салалтаталарынан үлэ бара турар. Кинилэр инники этиллибит билим оскуолаларын иитиллээччилэрэ, учууталларын үлэлэрин салгыахтара диэн эрэллээхпит.

Бэҕэһээ Ил Түмэҥҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тылларыгар анаан тэриллибит төрүгүк остуолу педагогика билимин дуоктора, Ил Түмэн билимҥэ уонна үөрэххэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева иилээн-саҕалаан ыытта. Антонина Афанасьевна үнүбүрсүөккэ үлэлии сылдьан, Хотугу норуоттар тылларын хаапыдыратын элбэх хайысхалаах үлэтигэр салайааччы быһыытынан, элбэх көмөнү оҥорбут үтүөлээх. Сити курдук тыл кэскилэ биирдиилээн салайаачы, киһи таһаарыылаах үлэтиттэн улахан тутулуктаах, өйөбүллээх буолар. Биһиги даҕаны өрүү кыһалҕалаах дьон куруук өйөбүл, көмө диэҥҥэ наадыйабыт. Ол курдук, эбээн тылын учебниктара инньэ үйэ анараа өттүгэр суруллубуттара. Былырыын биэс эрэгийиэн ааптарыскай кэлэктииптэрэ түмсэн, сүбэлэспиппит. Санкт-Петербург куоракка Арыссыыйа бары аҕыйах ахсааннаах норуоттарын учебниктарын ааспыт үйэттэн бэчээттиир «Просвещение» диэн кинигэ кыһатыгар кытары кэпсэтиһии ыыппыппыт. Кинилэр оскуолаҕа үөрэнэр кинигэни оҥоруу бары ымпыгын-чымпыгын дириҥник билэр уопуттаах эрэдээктэрдэр. Аны харчыбыт суох, буоларын курдук. Дьэ, хомолто диэтэҕин....

Варвара БЕЛОЛЮБСКАЯ-Аркук, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ дассыана, тыл билимин хандьыдаата, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Хаартыска:  Ааптар архыыбыттан.