Уопсастыба

Матрена Степановна уонна Алексей Прокопьевич Павловтар салайааччылаах Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үүнэр көлүөнэ тыйаатыра төһө да бэйэлэрэ бас билэр уораҕайдара эргэрэн-самнан хааллар, ылсыбыт үлэлэрин ыһыктыбакка, дьоннорун-сэргэлэрин сүргэтин көтөҕөн, үүнэр көлүөнэ ыччаттары сиэрдээх буоларга иитиигэ кыттыһан, 35-с театральнай сезоннарын киһини уйадытар туруоруунан саҕалаатылар.

Ол курдук тыйаатыр литературнай отделын салайааччы Күндэли Нарынай Удьуора суруйуутунан режиссер Александр Титигиров уонна худуоһунньук Мария Иванова «Алҕаа миигин, доҕорум…» диэн туруорууларын бары чуумпуран, иһийэн олорон көрдүбүт. Ол олорон биирдэ өйдөөбүтүм хараҕым уута иэдэспинэн дьурааланан түспүт. Кэлбит оскуола оҕолоро, ыччаттар ытаһан сыҥсыйалларын истэбин…
Алгыс уонна Сындыыс диэн буойун уолаттар, кинилэр доҕотторо — араас омук ыччаттара, кыргыс хонуутугар бииргэ түбэһэн сарын сарыннарыттан өйөнсөн сылдьар түгэннэрэ бэрт итэҕэтиилээхтик көрдөрүллүбүт. Өскөтүн испэктээк маҥнайгы чааһа билигин ханна баҕарар этиллэр дойдуга бэриниилээх буолуу тыынын сырдаппыт буолан, дьоруойдар тылларын-өстөрүн этиллиэхтээх этиллибитин курдук киһи ылынар буоллаҕына, туруоруу иккис аҥара олус тэтимнээх уонна дириҥ ис хоһоонноох, сахалыы ураты тыыннаах буолан көрөөччү өрөйөн-чөрөйөн биэрдэ.

Олох хаамыыта тохтообот: буойуттар хас биирдиилэрэ ахтылҕаннарын дойдуларын санаан, дойду аһын амсайан, дьоннорун кэһиилэрин тутан-хабан, тустан тургутуһан, хомуска оонньоон, ырыа ыллаан уҕарыталлара бэрт сэргэхтик көстөр. Ол өлүү айаҕын өҥөйө сылдьар ыччаттартан чугас дьонун истиҥ тапталынан, алгыһынан тулааһыннаммыттара эргиллиэхтэрин бары билэбит. Ону айымньыга олус иһирэхтик көрдөрбүттэр: Алгыска кылааһынньыга кыыс суругунан хаһан да эппэтэх истиҥ тылларынан ыраас тапталыгар билинэр. Оо, ол хараҥа түүн, кимэн киирии ыар түгэнин кэтэһэр кэмҥэ бу истиҥ иэйии Алгыска сырдык сулус кэриэтэ буолбута. Тапталыгар билинэн бу кыыс Алгыс кутун-сүрүн бөҕөргөппүтэ. Таптал кыыма күөдьүйэрин испэктээкилгэ олус уйаннык көрдөрдүлэр: сэрии толооно, хараҥа түүн, нуктуу сытар уолаттар уонна Алгыс таһыгар кини дууһатын сырдаппыт таптыыр кыыһа — сырдык утах кэриэтэ сандааран тулатыгар үҥкүүлүүр.
Ол да иһин куттал суоһаабытын, өстөөх кимэн кэлэн чугаһаабытын Алгыс түүлүгэр таптыыр кыыһа тиийэн кэлэн сэрэппитэ. Ыраас истиҥ таптал тугу тобулбатаҕа, кыайбатаҕа баарай?!
Ол түүн Алгыс айманан уһуктубута, тугу эрэ биттэнэрин, сэрэйэрин эппитэ. Ол кини дьиҥ саха оҕото Аар Айылҕаны кытары ситимэ биллэрэрэ, харыстыыра, хараанныыра, тыыннаах хааларын тосхойбута.

Испэктээк сценографията кыргыс хонуутун тыйыс тыынын буруо, тыас-уус, уот-күөс көмөтүнэн итэҕэтиилээхтик биэрэр. Ол хараҥа ортотугар сырдык аан аһыллар уонна Ийэ эрэйдээх өндөл халлаан диэки хайыһан бу сиргэ суос-соҕотох оҕотугар Алгыска элэ-была тылын туһаайар, киниттэн хас да ый тухары туох да сурах биллибэтиттэн харах уулаах айманар…Оо, хайа да киһи Ийэ аймалҕанын тулуйбат эбээт! Ыччатын үөрэхтээх үлэһит киһи оҥорон нус-хас олохтоох сааһырыан баҕарбыт үгүс буоллаҕа… Ону баара…

Өлүү бу ааҥнаан кэлбитигэр буойун уолаттар дьиҥ бэйэлэрин майгылара ойууланна. Хамандыырдара кинилэри харыстаан күүс өттүнэн төһө эмэ сабырыйар өстөөҕү кытары уун-утары киирсииттэн туттунан, атын сиргэ чугуруйалларын эппитин, буойуттар ылымматылар.
Испэктээк чыпчаал күүрээнэ манна буолла: туох да кистэлэ суох Алгыс өлүөн баҕарбатын, ийэтэ тулаайахсыйыан хайдах да ылымматын, таптыыр кыыһын таһыгар буолуон баҕарарын эттэ-тыынна, эдэр уол хараҕын уутун тохто. Бу кырдьыктаах көрдөрүү дии саныыбын. Иирээки эрэ өлүүттэн дьулайбата буолуо. Бу быстах санааларын кыаммыттар — ол дьоруойдар. Алгыска тирээн кэлбит олоҕун уустук, быһаарыылах чымаан түгэнигэр кинини дьиҥнээх доҕоро Сындыыс быыһаата — баҕар, сааттан-сууттан, кэмсинииттэн. Кини Алгыһы хомуруйбакка, сэмэлээбэккэ уоскутта, алҕаата.
Ол кэнниттэн Алгыс госпитальга улахан эчэйии ылан сытарыгар ийэтэ тиийэн кэллэ. Бу дьоллоох түгэнтэн көрөөччүлэр олус уйадыйдыбыт. Түмүккэ Алгыс доҕоро биэрбит сахатын быһаҕынан аны бэйэтэ алгыс тылын эттэ. Ол алгыһа кимиэхэ туһаайыллыбыта буолуой? Хабыр хапсыһыы толоонугар кыргыһа сылдьар доҕотторугар? Эбэтэр эн биһиккигэ? Дьэ, ону хас биирдии көрөөччү бэйэтэ оҥорон көрөр эбит. Бу курдук түмүктээһини испэктээк күүстээх түгэнинэн билиниллэрэ сөптөөх — дьон хараҕын, санаатын баайбакка, бэйэни эмиэ албыннаммака. Тоҕо диэтэххэ, көрөөччү ортотугар сүтүктээх да баар, эрэли сүтэрбэккэ чугас киһитин күүтээччи да үгүс.

Испэктээк кэнниттэн соҕотоҕун араас санааларга куустаран баран иһэбин. Арай, кэннибэр хантан эрэ кэрэ тойук иһиллэр. Наҕыл да, нарын да кыыс куолаһа улам улаатан алыптаах дорҕоон буолан киэһээҥҥи чуумпуга өссө дьиктитик иһиллэр. Эргиллэн көрүөхпүн баҕарабын да, ол кэрэ куоластаах тойуксутум ханнан хаалыа диэммин оргууй хааман иһэбин. Арай үс эдэркээн кыргыттар ситэн кэллилэр. Олус сэргээммин ыйыттым. Соһуйуом иһин кыргыттарым математика институтун устудьуоннара эбиттэр. Испэктээккэ уйадыйан баран уоскуйаары ыллыыбыт диэн соһуттулар. Санаа үллэстэллэригэр харахтарыгар дьэҥкир уулаах туран эттилэр: мин аҕам онно сылдьар. Иккис кыыс эмиэ: мин убайым атаҕа суох кэллэ…
Оо, бу иһийэн турар уу-чуумпу нуурал киэһэ уонна дууһаларыгар этиҥнээх ардах ньиргийэн ааспыт харах уулаах эдэркээн кыргыттар — араас дьылҕа.
Үрдүк мэҥэ халлааҥҥа хантайан туран биири эрэ көрдөстүм: аан дойду күөх үүнээйинэн силигилиэн уонна ханна да чуумпу-нуурал олох, эйэ-дьол тулалыан олус да баҕарабын…

Антонина УСКЕЕВА. Хаартыскалар ааптар тиксэриилэрэ.