Уопсастыба

Иэдээн иэнэ

Эһэ ахсаана элбээһинэ нэһилиэнньэҕэ кутталы үөскэттэ.  Сыл саҕаланыаҕыттан Арассыыйаҕа хардаҥ эһэлэр саба түһүүлэриттэн 17 киһи өлбүт. Аҥаардас бу күһүн 11 киһи суорума суолламмыт.  Маннык иэдээннэр Иркутскай, Томскай уобаластарыгар, Красноярскай кыраайга, Бурятияҕа уонна Камчааткаҕа бэлиэтэммиттэр. Нэһилиэнньэҕэ куттал суох буолуутун хааччыйар туһугар дойду үрдүнэн киһиттэн куттаммат буолбут 530-тан тахса адьырҕа суох оҥоһуллубут.

Эһэ ахсаана элбээһинигэр РФ Айылҕа өрөсүүрсэлэрин уонна экологиятын министиэристибэтин эспиэртэрэ үс сүрүн төрүөтү ыйаллар.

Аччыктааһын: Илин Сибиир тыатыгар кедр эриэхэтэ уонна отон үүммэтэх. Аччык кыыллар бөх тоҕор сирдэртэн уонна даачалартан ас көрдүүргэ күһэллибиттэр.

Баһаардар: 2026 сыллааҕы улахан уоттар кыыллары төрүт олохсуйбут сирдэриттэн тэскилэппиттэр.

Демография: Арассыыйаҕа хардаҥ эһэ ахсаана 307,9 тыһыынчаҕа тиийбит (1990 сыллаахха 130 тыһыынча этэ). Красноярскай кыраайга 30 тыһыынча кэриҥэ эһэ баар, ол олохтоох аһылык саппааһын нуорматын 2-3 төгүл куоһарар.

Красноярскай кыраайга, Иркутскай уобаласка уонна Бурятияҕа үрдүк бэлэмнээх буолуу эрэсиимнэрэ биллэриллибиттэр, уонунан  ааҕыллар туристическай маршрут сабыллыбыт, оттон оскуолаларга таһырдьа ыытыллар линиэйкэлэр тохтотуллубуттар. Красноярскай кыраайга булчуттарга 36 500 солкуобай бириэмийэ анаммыт.

Саха Сиригэр балаһыанньаны хонтуруоллааһын

Биһиэхэ эһэ популяцията 18 тыһыынчаттан тахса диэн аахпыттар. Адьырҕа кыыллар нэһилиэнньэлээх пууннарга маассабайдык киириилэрэ баар эрээри, эрдэттэн сөптөөх миэрэлэр ылыллыбыт буолан, дьон өлүүтэ тахсыбата. Сыл саҕаланыаҕыттан нэһилиэнньэҕэ быһаччы кутталы үөскэппит 188 хардаҥ эһэ бултаммыт. «Өлүөнэ очуостара» нассынаалынай пааркаҕа туристарга куттал суох буолуутун хааччыйар туһугар эһэ ахсаанын аҕыйатар быһаарыы ылыллыбыт. Сыллата тыатааҕы нэһилиэнньэлээх пууннарга элбэхтик киириитин түбэлтэтэ Нерюнгри, Ленскэй, Мииринэй, Өлүөхүмэ, Амма, Бүлүү, Мэҥэ Хаҥалас уонна Горнай улуустарыгар бэлиэтэммит.

Тустаах министиэристибэ сэрэтэр

Манна даҕатан эттэххэ, бу сааскыттан СӨ Экологияҕа, айылҕаны туһаныыга  уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ эһэ ахсаана элбээһиниттэн  дьиксинэрин биллэрбитэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ Мииринэй, Сунтаар уонна Өлөөн улуустарыгар балаһыанньа уустук соҕус. Кыыллар дьон олорор сирдэригэр киириилэрин сүрүн төрүөтүнэн сайын буолбут ойуур баһаардарыттан  сир аһа үүммэтэҕэ буолла. Тэрилтэ дааннайынан, эһэ ахсаанын бэрээдэктиир сыалтан дьоҥҥо дьиҥнээх кутталы үөскэппит 188 кыыл бултанна. Алтынньы саҥатыгар кыыл ахсаанын бэрээдэктиир туһунан дьаһал ылыллыбыт. Киһиэхэ саба түһүү биир түбэлтэтэ бэлиэтэммит, хата, адьырҕа кыыл киһи тыыныгар  турбатах. Нэһилиэнньэлээх пууннарга эһэ элбэхтик көстөр түгэннэрэ үксээбитинэн, ону тэҥэ Сибиир уонна Уһук Илин эрэгийиэннэригэр маннык түбэлтэлэр тахсыбыттарынан сибээстээн, дьаһаллары сүрүннүүр үлэ ыытыллар. Экология министиэристибэтин салаалара нэһилиэнньэлээх пууннарга адьырҕалар киирдэхтэринэ, суһаллык хайдах-туох дьаһанарга муниципалитет дьаһалталарын, ИДьМ, борокуратуура, ЕДДС уонна булчуттар түмсүүлэрин бэрэстэбиитэллэрин кытта сүбэ мунньахтары ыыталлар.

Министиэристибэ дьону болҕомтолоох буоларга ыҥырар уонна тыа кыылларын кытта көрсүһүүгэ тустаах быраабылалары тутуһуу булгуччулааҕын санатар.

“Өлүөнэ очуостарыгар” үлэ

«Өлүөнэ очуостара» нассынаалынай пааркаҕа эһэ ахсаанын бэрээдэктиэхтэрэ. Кыыл ахсаана элбээбитинэн паарка научнай-тиэхэньиичэскэй сэбиэтэ тустаах быһаарыыны биир санаанан өйөөтө. Паарка билимҥэ уонна биологическай араастаһыыны харыстааһыҥҥа дириэктэри солбуйааччы Дьулустан Дьяконов бэс ыйыгар Буотама үрэх төрдүгэр пилота суох көтөр аппарааттары туһанан ыытыллыбыт кэтээн көрүү уонна салгынынан ааҕыы түмүктэрин билиһиннэрдэ.  Бу учаастакка 90 кэриҥэ  адьырҕа кыыл баар,  дьонноох сиргэ-уокка тахсыыта элбиир кэриҥнээх.

Былырыын эһэлэр Куруҥнаах уонна Туойдаах диэн сирдэргэ кордуоннары алдьаппыттар, бу сезоҥҥа үс иниспиэктэр кордуона эмсэҕэлээбит. Кутталлаах түбэлтэлэр туристар сылдьар ыырдарыгар эмиэ тахсаллар. Балаҕан ыйын бүтүүтэ Лабыдьа диэн сиргэ экоыллыгынан сылдьыбыт дьон кыыл саҥа суолун көрбүттэр. Паарка исписэлиистэрэ бигэргэппиттэринэн эһэ туристар сылдьар муосталарынан ааспыт.

Паарка дириэктэрэ Аркадий Семенов: «Ыалдьыттарга уонна үлэһиттэргэ куттал суох буолуутун хааччыйыы  туох да саарбаҕа суох бастакы миэстэҕэ турар. Ыраахтан куттаан тэйитэр кыахпытын барытын туһанныбыт. Атыннык бэрээдэктиир быһаарыыны ылынныбыт»,  -- диэн эттэ. Инньэ гынан, официальнай көҥүлү ылан баран, нассынаалынай паарка штатнай үлэһиттэриттэн анал биригээдэлэр тэриллиэхтэрэ.

Сокуоҥҥа уларыйыы киириэхтээх

Бу күннэргэ РФ айылҕа өрөсүүрсэлэрин уонна экологиятын миниистирэ Александр Козлов салалтатынан дойду субъектарыгар эһэ туругун уонна кини ахсаанын бэрээдэктиир миэрэлэргэ аналлаах видеонан сибээс көрүҥүнэн суһал мунньах ыытылынна. Мунньахха өрөспүүбүлүкэттэн экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Николай Додохов кыттыыны ылбыта.

Тэрээһин кэмигэр субъектар бэрэстэбиитэллэрэ билиҥҥи быһыыны-майгыны уонна бэйэлэрин сирдэригэр эһэ ахсаанын бэрээдэктииргэ анаммыт миэрэлэр тустарынан отчуоттаатылар. Бэлиэтээн этиллибитинэн, кэнники 15 сылга Арассыыйаҕа эһэ ахсаана 182 тыһыынчаттан 308 тыһыынчаҕа тиийэ элбээбит. Саамай бөдөҥ популяциялар Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ түмүллүбүттэр: Красноярскай кыраайга (26,6 тыһ. кыыл), Хабаровскай кыраайга (26,2 тыһ.), Камчатка кыраайыгар (24,2 тыһ.) уонна Иркутскай уобаласка (22,4 тыһ.).

Миниистири солбуйааччы Николай Додохов мунньахха адьырҕа кыыл ахсаанын бэрээдэктиир миэрэлэр көдьүүстэрин, суһал буолууларын үрдэтиигэ, үлэлии турар сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэр хас да суолталаах этиини иһитиннэрдэ. Бу көҕүлээһиннэр тыа сирин нэһилиэнньэлээх пууннарын олохтоохторугар куттал суох буолуутун хааччыйарга дьайымтыалаах мэхэньиисимнэри тэрийэр соруктаахтар. Сүрүн этиилэр манныктар:

-- Адьырҕа кыыллар (эһэ, бөрө, саһыл) ахсааннарын бэрээдэктиир сыаллаах федеральнай бырагырааманы оҥорон бигэргэтэргэ, сөптөөх үбүлээһини көрөргө;

--Эһэни лимииттэнэр көрүҥнэр испииһэктэриттэн таһаарарга, ону тэҥэ, тыыннаах айылҕа эбийиэктэринэн туһаныы иһин хомуур ыстаапкатын намтатарга;

-- Ахсааны бэрээдэктиир көҥүллэнэр ньымалартан биирдэстэрин быһыытынан илимнээн тутууну сокуонунан көҥүллүүргэ;

--РФ  Айылҕа өрөсүүрсэлэрин министиэристибэтин 2025 сыл муус устар 7 күнүнээҕи 178 №-дээх бирикээһинэн олохтоммут көҥүл 30 күннээх болдьоҕун тохтоторго;

--Сибиирдээҕи уонна Уһук Илиннээҕи федеральнай уокуруктар сирдэригэр эһэни бултааһын болдьоҕун уһатарга уонна атын да кыылы бултуурга көҥүллээх булчуттарга тыатааҕыны бултууру көҥүллүүргэ, бу булчуттарга тэҥҥэ бултааһыны ыытарга кыаҕы биэриэҕэ.

Мунньах түмүгүнэн Николай Додохов эппитинэн, министиэристибэ эһэ ахсаанын бэрээдэктиир боппуруостары ураты хонтуруолга тутар уонна бу көҕүлээһиннэри федеральнай таһымҥа тарҕатан, нуорма-быраап баасатын тупсарарга үлэлиэҕэ.

Түмүк

Адьырҕа кыыл саба түһүүтүттэн  өлбүт дьон ахсаана уонунан ааҕыллар буоллаҕына, Саха Сиригэр киһи өлүүлээх быһылаан тахсыбата. Маныаха маннык төрүөттэр көмөлөһөллөр.  Сахабыт Сирин олохтоохторо адьырҕаттан куттал суох буолуутун быраабылаларын тутуһаллар. Маны сэргэ, нэһилиэнньэ элбэҕэ суох буолан, эһэлэр тыаҕа ас булан,  нэһилиэнньэлээх пууннарга киирбэттэр.  Адьырҕаттан харыстанарга сөптөөх дьаһаллар ылыллаллар.  Эспиэртэр сэрэтэллэринэн, эһэлэр сэтинньигэ диэри, хаар толору түстэҕинэ эрэ, уоскуйуохтарын сөп. Сыаларын хаһаамматах, арҕахха киирбэтэх кыыллар олус кутталлаахтар.  Былаас кэтээн көрүүнү уонна ахсааны аҕыйатыы үлэтин салгыы ыытар.