Уопсастыба

Күрэс төрүт көрүҥнэригэр XXII-с "Манчаары оонньууларыгар" 35 хамаандаттан 1521 күрэсчит күөн көрүстэ. 259 судьуйа үлэлээтэ. 11 көрүҥҥэ 196 кэмпилиэк мэтээл оонньонно. Саха Сирин 9 чыпчаал көрдөрүүтэ олохтонно.

Күрэхтэһиилэр саҥа тутуллубут күрэс түһүлгэлэригэр ыытылыннылар. Ол курдук, «Дьулуруйар Ньургун Боотур» стадиоҥҥа чэпчэки атлетика, саха дэгит күрэһэ, мас тардыһыыта уонна саха ыстаҥата буоллулар. А. Мординов аатынан Тааттатааҕы лиссиэй тэлгэһэтигэр төрүт оҕунан ытыыга, А. Турнин аатынан күрэс уораҕайыгар хапсаҕай, киирэни анньыы, буулдьанан ытыы, «хабылык» уонна «хаамыска» остуол оонньуулара ыытылыннылар. «Саһыл уйалаах» ипподромҥа хотугу дэгит күрэскэ күрэхтэстилэр. Онтон ат сүүрдүүтэ, күн-дьыл туругунан Дьокуускай куоракка көһөн, Үс Хатыҥ ипподромугар буолла.

Биэс күн устата талыы талба талахтаах, наҕыллык устар Таатта үрэхтээх Ытык Күөлгэ сылайбат сындалҕаннаах, эстибэт эрчимнээх саха бастын эр бэртэрэ, кыыс ньургуттара күөн көрсүстүлэр, күрэс былдьастылар. Өрөгөй көтөллөөхтөр эмис мүһэ тутан, мэтээл иилинэн үөрүүлэрэ үксээтэ. Онтон хотторуу хомолтотун билбиттэр өссө күүстээхтик дьарыктанарга бигэ санааланнылар.

Чыпчаал көрдөрүүлэр

Таатта Саха Сирин тоҕус чыпчаал көрдөрүүтэ олохтоммут алгыстаах сиринэн буолла.

Киирэни анньыыга түллүү (рывок) көрүҥэр дьахталлар ортолоругар Нерюнгри күрэсчитэ Дарья Черникова 24 киилэлээх киирэнии 132-тэ өрө көтөхтө.

Сахалыы ыстаныы «ыстаҥа» көрүҥэр кыргыттар уонна дьахталлар ортолоругар Хаҥаластан Валерия Олесова икки чыпчаал ситиһиилэннэ, ол курдук 25 м. 30 см. уһуну ыстанна уонна муҥутуур кыайыылааҕынан буолла.

Сахалыы ыстаныы «куобах» көрүҥэр 16-гар диэри саастаах кыргыттар ортолоругар Дьокуускай куорат күрэсчитэ Маргарита Тумакова эмиэ икки чыпчаал ситиһиилэннэ, 18 м. 89 см. ойдо уонна үс күрэхтэһии түмүгүнэн 65 м. 02 см. көрдөрүүнү ситистэ.

Хотугу дэгит күрэс маамыктаны быраҕыы көрүҥэр Үөһээ Бүлүүттэн Валентина Борисова 140 тапта.

Хотугу дэгит күрэс сүгэни ыраахха быраҕыы көрүҥэр Таатта 1-кы хамаандатын күрэсчитэ Антонина Санникова 119 м. 60 см уһуҥҥа кыыратта.

Хотугу дэгит күрэс наартаны ыстаныы көрүҥэр эр дьон ортолоругар Өймөкөөн күрэсчитэ Георгий Софронов, бэйэтин урукку муҥутуур көрдөрүүтүн (1111) куоһаран, 1140 ойдо уонна атаҕын таҥаһын устан, наарталарын сыллаан «мантан ыла күрэхтэһэн бүттүм» диэн биллэрдэ.

Хотугу дэгит күрэс наартаны ыстаныы көрүҥэр дьахталлар ортолоругар Нерюнгри күрэсчитэ Алена Прудникова 453 ойдо.

Күрэс көрүҥнэригэр бастыҥнар

Ох курдук оҥостон, күүстээхтик бэлэмнэнэн кэлбит Мэҥэ Хаҥалас улууһун хамаандата күрэс алта көрүҥэр кимиэхэ да иннин биэрбэтэ уонна мас тардыһыытыгар, сахалыы ыстаныыга, «Хабылык», «Хаамыска» төрүт остуол оонньууларыгар, ат сүүрдүүтүгэр, саха дэгит күрэһигэр, хотугу дэгит күрэскэ бастакы миэстэ буолла. Үөһээ Бүлүү улууһун хамаандата хапсаҕайга уонна буулдьанан ытыыга бастаата. Чэпчэки атлетикаҕа, төрүт оҕунан ытыыга Дьокуускай куорат күрэсчиттэрэ инники кирбиигэ таҕыстылар. Онтон Нам улууһун күүстээхтэрэ киирэнэн анньыыга бастыҥ буоллулар.

Бөлөхтөрүнэн түмүк

Уопсай хамаанданан күрэхтэһии түмүгэ түөрт бөлөҕүнэн таҕыста.

1-кы бөлөх: I миэстэ – Мэҥэ Хаҥалас улууһа (23 очукуо), II миэстэ – Бүлүү улууһа (66), III миэстэ – Дьокуускай куорат (67).

2-с бөлөх: I миэстэ – Чурапчы улууһа (32 очукуо), II миэстэ – Үөһээ Бүлүү улууһа (34), III миэстэ – Таатта улууһун 1-кы хамаандата (37).

3-с бөлөх: I миэстэ – Кэбээйи улууһа (93 очукуо), II миэстэ – Орто Халыма улууһа (95), III миэстэ – Томпо улууһа (102).

4-с бөлөх: I миэстэ – Эдьигээн улууһа (76 очукуо), II миэстэ – Өлөөн улууһа (82), III миэстэ – Анаабыр улууһа (90).

Кыайыылаах хамаандалар мүһэ быһыылаах куубактарынан наҕараадаланнылар.

Уопсай түмүккэ саамай аҕыйах очукуону ылан, Күрэс төрүт көрүҥнэригэр XXII-с «Манчаары оонньууларын» муҥутуур кыайыылааҕынан Мэҥэ Хаҥалас улууһун хамаандата буолла.

Оонньуулары түмүктүүр сиэр-туом

От ыйын 12 күнүгэр XXII-с Манчаары оонньууларын үөрүүлээхтик сабыы кэмигэр хас эмэ күн ардахтаабыт халлаан ырааһыран биэрдэ. «Дьурулуйар Ньургун Боотур» стадиоҥҥа Манчаары оонньууларын кыайыылаахтарын өрөгөйдүүр түгэҥҥэ дьон тобус толору тоҕуоруһа муһунна.

А. Мординов аатынан Тааттатааҕы лиссиэй үөрэнээччилэрин «Көй дуораан» ансаамбыла барабааҥҥа дарбыйан Манчаары оонньууларын үөрүүлээхтик түмүктүүр сиэр-туом саҕаламмытын биллэрдэ. Оонньууга анаан айыллыбыт саҥа ырыаны Таатта олохтоохторо Наталья Антоева, Анна Горохова, Георгий Собакин толордулар. Бу ырыанан доҕуһуоллатан сыанаҕа Оонньуу бэлиэлэрэ Талах Бэргэн, Кэрэ Кытыл уонна Тоттооной Оҕус таҕыстылар уонна 100 киһилээх күргүөмүнэн үҥкүүнэн биэс күн устата ыытыллыбыт күрэхтэһиилэр тэтимнэрин көрөөччүгэ тиэртилэр.

Күрэс түһүлгэтигэр кыайыылаахтар уонна үрдэллээхтэр сэлэлии хаамыыларын судьуйа сүбэтэ аста. Онтон салгыы улуустарын былааҕын күөрэччи тутан, түөстэригэр килбэйэр мэтээллэрин иилинэн кыайыылаах хамаандалар хааман киирдилэр.

XXII-с Манчаары оонньууларын бас судьуйата, 1-кы категориялаах судьуйа, СӨ физическэй култууратын уонна успуордун үтүөлээх үлэһитэ Николай Цыпандин Оонньуулар түмүктэрин билиһиннэрдэ уонна судьуйалар ааттарыттан улуу суруйааччылар, саха култууратын уонна бэлиитикэтин диэйэтэллэрэ, норуот маастардара төрөөн-үөскээн тахсыбыт Ытык сир олохтоохторугар истиҥник көрсүбүттэрин иһин махталын биллэрдэ.

Бочуоттаах ыалдьыттар СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, XXII-с Манчаары оонньууларын бэлэмнииргэ уонна ыытарга тэрийэр кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Сергей Местников, «Таатта улууһа» МО баһылыга, байыаннай дьайыы бэтэрээнэ, АБДь кыттыылааҕа Айаал Бурцев, СӨ физическэй култуураҕа уонна успуорка миниистирэ Леонид Спиридонов, Ил Түмэн ыччат дьыалатыгар, физическэй култуураҕа уонна успуорка сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Георгий Балакшин, «Сахаада-Спорт» Саха Сирин норуоттарын национальнай көрүҥнэрин уонна оонньууларын Ассоциациятын бэрэсидьиэнэ Александр Ким-Кимэн көрөөччүлэр ытыстарын тыаһынан арыалланан сыанаҕа таҕыстылар.

Сергей Местников Күрэс төрүт көрүҥнэригэр XXII-с «Манчаары оонньуулара» ситиһиилээхтик түмүктэммитинэн эҕэрдэлээтэ уонна Таатта улууһун Ытык Күөлэ Саха Сирин дьонугар-сэргэтигэр үтүө түгэннэри, саҥа ааттары, үрдүк ситиһиилэри бэлэхтээбитин, кэлбит дьону-сэргэни үөрдүбүтүн, биир санааҕа түмпүтүн бэлиэтээтэ:

-- Биһиги норуоппут дириҥ устуоруйатын, төрүт култууратын, үтүө үгэстэрин үйэлэртэн үйэлэргэ үйэтитиигэ өссө биир сүҥкэн үктэлгэ эрэллээх хардыыны оҥордо. Бу күннэргэ Таатта улууһун дьоно-сэргэтэ Таатта Ытык сиригэр-уотугар элбэх улуустан кэлбит ыалдьыттары итиитик-истиҥник, эйэҕэстик, сылаас сыһыанынан көрүстэ. Толору көрөөччүлээх күрэстэр эйэ, дьол, доҕордоһуу түһүлгэлэринэн буоллулар. Бу сылларга тутуллан киирбит успуорт уораҕайдара инникитин Таатта улууһун сайдыытыгар сүҥкэн улахан суолталаах буолуохтара. Эдэр ыччаты эт-хаан өттүнэн эрчийиигэ, олоххо бигэ туруктаах, эрэллээх буоларга кынаттыахтара. Сахабыт Сирин, Таатта улууһун уонна модун Арассыыйаны биһиги ыччаттарбыт, үүнэр көлүөнэбит аатырда, сураҕырда туруохтара.

Сергей Васильевич Таатта улууһун бука бары олохтоохторугар биир санаанан салайтаран, биир сомоҕо, биир күүс буолан, Манчаары оонньууларын үрдүк таһымнаахтык тэрийбиттэрин иһин махтанна. Итиэннэ «Дьулуруйар Ньургун Боотур» стадиоҥҥа мустан олорор дьон ааттарыттан Саха Сирин сайдыытын туһугар киэҥ далааһыннаах үлэтин, норуот төрүт култууратын, күрэс төрүт көрүҥнэрин, үгэстэри, Ийэ тылы сайыннаарыга, үүнэр көлүөнэҕэ тириэрдиигэ тус болҕомтотун уонна ситимнээх үлэтин иһин СӨ Ил Дарханыгар А.С. Николаевка махтал тылларын тиэртэ.

Таатта улууһун баһылыга Айаал Бурцев саха успуордун устуоруйатыгар суруллар Манчаары оонньуулара түмүктэммиттэринэн эҕэрдэлээтэ, итиэннэ тэрийиигэ кыттыспыт улуус олохтоохторугар, бырааһынньыгы бэлэхтээбит судьуйаларга, күрэсчиттэргэ, үтүө көмөһүттэргэ махтанна:

-- Эһиги үгүс үтүө-мааны тылларгыт биһигини өрө көтөҕөн инники сайдыыбыт суолугар сирдиир. «Таатталар маладьыастар!» диэн тылларынан саҕалаабыппыт уонна түмүктүүбүт. Кырдьык даҕаны, Таатта сомоҕолоһуулаах, түмсүүлээх буолан хамаандабыт 1968 сылтан күүппүт, кэтэспит бириистээх миэстэҕэ тигистэ. Ил-эйэ эйгэлээх Таатта сирэ инникитин даҕаны бука барыгытын күүтэр.

Айаал Семенович Таатта сайдыытыгар киллэрбит ураты үтүөлэрин иһин «Таатта улууһун Бочуоттаах олохтооҕо» ааты СӨ «Хотугу Сулус» уордьан кавалерыгар, Томпо улууһун уонна Дьокуускай куорат Бочуоттаах олохтооҕор, «Саханефтегазсбыт» АУо генеральнай дириэктэригэр, норуот дьокутаатыгар Виктор Лебедевка иҥэрдэ. Даҕатан эттэххэ, Ил Түмэн VI-с, VII-с ыҥырыытыгар Таатта-Томпо 32 №-дээх биир мандаттаах быыбардыыр уокуруктан талыллыбыт дьокутаат Виктор Николаевич П.А. Ойуунускай төрөөбүт алааһыгар Муҥха Дэлбэрийбиккэ Таатта үрэҕин туоруур күргэни тутууттан саҕалаан бэрт элбэх өҥөлөөҕүн ааҕан сиппэккин. Онон олохтоохтор улуус үрдүкү наҕараадатын ылбыт дьокутааттарын ытыс тыаһынан эҕэрдэлээтилэр, уруйдаатылар-айхаллаатылар.

Сыанаҕа тахсыбыт бочуоттаах ыалдьыттар кыайыылаах хамаандаларга 500, 400, 250 тыһыынча суумалаах туоһу суруктары уонна мүһэ быһыылаах кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, боруонса куубактары туттардылар. Санатан эттэххэ, Манчаары Баһылай атынан көтүтэн иһэр үрдэллээх куубагы Вячеслав Мартынов айбыта. 7-8 кг. ыйааһыннаах, 30-35 см. үрдүктээх хорҕолдьунтан уонна сибиниэстэн кутуллубут куубак кыайыылаахха мүһэ туттарар саха норуотун үгэһигэр олоҕуран оҥоһуллубут, итиэннэ кыайыы, күүс-уох, быйаҥ бэлиэтинэн буолар.

Наҕараадалааһын уратытынан бастакы миэстэлээх хамаанда улууһун өрөгөйүн ырыатын истии буолла. Бу Манчаары оонньууларыгар аан бастакытын олохтоммут ураты түгэн өрөгөй үөрүүтүн өссө дириҥэттэ, киэн туттуу иэйиитин уһугуннарда.

Кыайыылаахтары Таатта Баайаҕатыттан тардыылаах, саха аатырбыт этно-муусукааннара Клавдия, Герман Хатылаевтар нарын ырыаларынан эҕэрдэлээтилэр.

Ол кэннэ, Манчаары оонньууларын былааҕын Таатта бастыҥ күрэсчиттэрэ Константин Жирков (мас тардыһыы), Антонина Санникова (дэгит күрэс), Сардаана Тарасова (киирэни анньыы), Эдуард Куприянов (буулдьанан ытыы), Ванесса Андреева (дэгит күрэс), Виктор Тистяхов (оҕунан ытыы) түһэрдилэр.

Ил Дархан 2025 с. тохсунньу 22 күнүнээҕи дьаһалынан 2029 сылга ХХІІІ-с Манчаары оонньуулара Хаҥалас улууһугар ыытыллара бигэргэммитэ. Онон Таатта улууһун баһылыга Айаал Бурцев былааҕы кэлэр Оонньуу хаһаайыныгар Хаҥалас улууһугар туттарда. Былааҕы Хаҥалас улууһун баһылыгын э.т. Юрий Никифоров тутта уонна хамаандатыгар биэрдэ. Юрий Никифоров ХХІІ-с Манчаары оонньуулара түмүктэммиттэринэн эҕэрдэлээтэ, итиэннэ аны түөрт сылынан саха омук самныбат саргытын салайсыбыт Тыгын Дархан төрөөбүт-үөскээбит сиригэр Хаҥаласка буолуохтаах ХХІІІ-с Оонньууларга ыҥырда. Ол кэннэ хаҥыл хаҥаластар дойдуларын туһунан ырыаны ыллаан эстэпиэтэни туппуттарын бигэргэттилэр.

Салгыы Тааттаттан төрүттээх биллэр ырыаһыттар уонна үҥкүүһүттэр Тааттаны дьүһүйдүлэр. Ол курдук, Харбалаахтан төрүттээх ырыаһыт, баянист Алексей Слепцов «Талба Тааттам» ырыатын кыргыттара Надежда уонна Алена Слепцовалар толордулар. Дарья Котиева (Лаврова), Ильдар Павлов, «Арчы» бөлөх ырыаһыттара Роман, Айсен Дедюкиннар кэрэ ырыаларын ыллаан дьону-сэргэни сэргэхсэттилэр.

Дьэ, онтон, сэттэ өҥнөөх курбуу кустукка куустаран, ибиир самыыр илдьиттээх Ытык Таатта сиригэр 12 дуулаҕа дулҕаҕа тутуллан турар Моҕол ураһа тула Урааҥхай саха бастыҥнара мустан күөн көрсүбүт түһүлгэлэригэр күлүмүрдүү умайбыт ХХІІ-с Манчаары оонньууларын Уотун умуруорар сиэр-туом саҕаланна.

Таатта туонатыгар үөскээбит 11 улуу киһи кэлэр көлүөнэҕэ кэс тылларынан таҥыллан оҥоһуллубут видеороликтан сиэр-туом саҕаланна уонна эн, мин, биһиги бары 12-с үрдэлгэ турабыт диэн өйдөбүлү үөскэттэ. Маныаха, «Кыайыыга 11 үрдэл» диэн Оонньуу аһыллыытыгар көстүбүт дьүһүйүү кыракый дьоруойа - Уруйдаан уолчаан улаатан, ситэн-хотон, 11 кэрдииһи ааһар баҕа санаата туолан, Таатта чулуу күрэсчитэ Николай Матаннанов буолан ыстаҥалаан түһүлгэҕэ киирдэ. Ол кэннэ, Манчаары Баһылай үрүмэччи маҥан атынан сиэллэрэн түһүлгэни эргийдэ. Оонньуу бэлиэтэ Талах Бэргэн үрдэлгэ умайа турар Уоту туой иһиккэ уган Николай Матаннановка биэрдэ, Николай Уот иитиллибит туой иһитин Манчаарыга туттарда. Сүрэхтэри өрүкүппүт, дууһалары угуттаабыт Манчаары оонньууларын кытыастар төлөн Уотун Манчаары Баһылай төрөөбүт алааһыгар Арыылаахха илдьэ барда. Туллук оҕолор кынаттарынан далбаатаан Уоту атаардылар. Оонньуу бэлиэлэрэ Талах Бэргэн, Кэрэ Кытыл, Тоттооной быраһаайдастылар.

Тиһэх «Кыайыыга дьулус» диэн ырыанан «HAPPY CHUK» бөлөх ырыаһыттара Тааттаттан төрүттээх Александра Старостина уонна Афанасий Попов сиэри-туому түмүктээтилэр. Ырыаны 100 кырачаан үҥкүүһүт киэргэттэ.

«Хаҥыл Хаҥаласка ыытыллар аныгыскы Манчаары оонньууларын түһүлгэтигэр көрсүөххэ диэри!», – диэн тылларынан ХХІІ-с Манчаары оонньуулара түмүктэннилэр.

Санатан эттэххэ, дьон кутун-сүрүн туппут, долгуппут Оонньуулары арыйар уонна түмүктүүр тэрээһиннэри Таатта Чөркөөҕүттэн төрүттээх артыыс, сүрүн режиссер Роман Дорофеев туруорда. Режиссерскай-туруорар бөлөх халыҥ хамаандатын Таатта Баайаҕатын уола, РФ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх артыыһа Иннокентий Луковцев салайда.

Таатта сирэ ыалдьыттарын сахалыы сиэринэн көрсөн истиҥ эйгэҕэ киллэрдэ диэн сылдьыбыт эрэ киһи барыта махтана эттэ. Онтон мин Ытык Күөлгэ ыытыллыбыт Манчаары оонньууларын көрөммүн, Манчаары Баһылай үтүө аатын үйэтитэр, или-эйэни түстүүр, дьону-сэргэни сомоҕолуур күрэхтэһии күрэс төрүт көрүҥнэрин салгыы харыстаан, сайыннаран үрдүк чыпчаалга таһаарар үрдэлинэн буоларыгар бигэтик итэҕэйдим.

Антонина НЕУСТРОЕВА

Хаартыска ааптар түһэриитигэр уонна ms14.ru/Мой спорт