Уопсастыба

ЮНЕСКО таһымыгар таһаарыы

Бу ситиһии саха омук былыр-былыргыттан иитийэхтээн илдьэ кэлбит баайын, өссө П.А. Ойуунускайдаах саҕаттан түмэн, мунньан хаалларбыт улуу айымньыларыгар олоҕуран, хас эмэ уонунан киһи, бүтүн билим, айар кэлэктииптэр бииргэ үлэлэрин түмүгэр ситиһиллибитэ. Итиниэхэ 1999 сыллаахха бастакы Бэрэсидьиэн Михаил Николаев көҕүлээһининэн тэриллибит уонна кини салалтатынан олоҥхону үйэтитиигэ үлэтин саҕалаабыт Олоҥхо ассоциацията олугу уурбута бэлиэтэниэх тустаах.
Ол курдук, Бэрэсидьиэн этиитинэн, 2000 сыл күһүнүгэр Дьокуускайга Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтэ уонна Олоҥхо ассоциацията кыттыһан «Олонхо в контексте эпического наследия народов мира» диэн норуоттар икки ардыларынааҕы билим кэмпириэнсийэтэ тэриллибитэ. Михаил Ефимович ыҥырыытынан ЮНЕСКО Генеральнай Сэкирэтээрэ Коитиро Мацуура анал сүбэһитэ, ЮНЕСКО аан дойду норуоттарын эпостарын харыстааһыҥҥа отделын дириэктэрэ Норико Айкава анаан-минээн кэлэн кыттыбыта. Оччолорго аан дойду норуоттарын тылынан уус-уран айымньыларын ЮНЕСКО хамыыһыйатыгар хомуйуу саҥа саҕаламмыт кэмэ этэ.

Бу кэмпириэнсийэҕэ бэлэмнэнии быһыытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын дьаһалынан, Олоҥхо ассоциациятын билимҥэ киинин салайааччыта, Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков салайааччылаах «Олоҥхону харыстааһын, үөрэтии уонна тарҕатыы» диэн өр сыллаах бырагырааманы бэлэмниир хамыыһыйа тэриллибитэ. Хамыыһыйа бырагырааманы оҥорбута, Александр Жирков ону Президент Михаил Николаевка уонна ити дьыл балаҕан ыйыгар буолбут норуоттар икки ардыларынааҕы кэмпириэнсийэҕэ дакылаат ааҕан туран, ЮНЕСКО бэрэстэбиитэлигэр Норико Айкаваҕа туттарбыта. Ити докумуон саха олоҥхотун харыстааһын туһунан ЮНЕСКО-ҕа официальнайдык киирбит бастакы докумуон буолар. Кэмпириэнсийэ резолюциятыгар ЮНЕСКО-ҕа киһи аймах тылынан уус-уран айымньытын кылаан чыпчаалын быһыытынан көрүүгэ саха олоҥхотун киллэрэр туһунан уураах ылыллыбыта. Олоҥхону ЮНЕСКО таһымыгар таһаарыы үлэтэ дьэ, итинник саҕаламмыта.
Салгыы Бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров дьаһалынан бу үлэҕэ эппиэттээҕинэн оччолорго вице-бэрэсэдьиэн Александр Акимов буолбута. Олоҥхо ассоциацията уонна билим, айар бөлөхтөр үлэлэрин Олоҥхо ассоциациятын чилиэнэ, тыл билимин хандьыдаата Агафья Захарова салайааччылаах Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүн иһинэн тэриллибит анал бөлөх түмпүтэ, иилээбитэ-саҕалаабыта. Манна хас эмэ уонунан ахсааннаах ГЧҮ, СГУ (ХИФУ) учуонайдара, фольклористар, тыл, култуура, муусука, ускуустуба үөрэхтээхтэрэ, картографтарга, хаартыскаҕа түһэрээччилэргэ тиийэ, бары бииргэ үлэлэспиппит. Мин эмиэ олоҥхо, олоҥхону хомуйуу, үөрэтии туһунан улахан киирии ыстатыйаны суруйбутум.
Саха олоҥхотун киһи аймах тылынан уус-уран айымньытын кылаан чыпчаалынан билинэр дьаһал 2005 сыллаахха, сэтинньи 25 күнүгэр Париж куоракка ЮНЕСКО ассамблеятыгар ылыллыбыта. Түмүк тахсыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Евгения Михайлова салайааччылаах уонча киһилээх дэлэгээссийэ тиийэн, тиһэҕэр диэри үлэлээбитэ. Ол дьон ортотугар Александр Жирков эмиэ барсан үлэлэспитэ.
Олоҥхо шедевр буолаатын кытта, Саха сиригэр ЮНЕСКО ирдэбиллэрин толорор үлэ күөстүү оргуйбута. Дьон-сэргэ көтөҕүллүүтэ сүрдээх этэ. Ил Түмэн, Бырабыыталыстыба, Олоҥхо ассоциацията бииргэ үлэлээбиттэрэ. Александр Жирков салайар кэмитиэтэ олоҥхону харыстыыр туһунан сокуон уонна тустаах бырагыраама барылларын Ил Түмэҥҥэ киллэрэн бигэргэттэрбитэ. Бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров дьаһалынан, Александр Акимов салайааччылаах Олоҥхо 10 сылын тэрийэр өрөспүүбүлүкэтээҕи хамыыһыйа тэриллибитэ, сыллата Олоҥхо ыһыахтарын ыһар туһунан дьаһал тахсыбыта. Ити үлэлэргэ барытыгар хара маҥнайгыттан тэрийээччи, салайааччы быһыытынан күн бүгүнүгэр диэри Александр Николаевич илиитин араарбакка үлэлии сылдьар.

Улуу олоҥхону чөлүгэр түһэрии. Эллэй уонна наркуом Бояров

Саха олоҥхотуттан биир бөдөҥнөрө уонна дьиҥнээх, ийэ олоҥхонон билиниллибиттэрэ олоҥхоһут Миитэрэй Говоров «Мүлдьү Бөҕө» диэн олоҥхото буолар. Бу 20 тыһыынча кэриҥэ строкалаах олоҥхо ааҕааччыга тиийбит дьылҕата эмиэ ураты.
Ааспыт үйэ отутус сылларыгар Платон Ойуунускай көҕүлээһининэн, Саха Сиригэр олоҥхону, тылынан уус-уран айымньыны хомуйуу саҕаламмыта. Бу үлэҕэ саха үөрэхтээхтэрэ, дуоһунастарыттан эҥин тутулуга суох, бары көхтөөхтүк кыттыбыттара. Олортон биирдэстэрэ Тааттаттан төрүттээх, хас да сыл үөрэх наркуомунан үлэлээбит Алексей Бояров буолар. Кини олоҥхону үчүгэйдик билэр, бэйэтэ үчүгэй суруксут, тылбаасчыт киһи этэ. Аатырбыт олоҥхоһут Миитэрэй Говоровы 1934-1935 сс. куоракка ыҥыран, бэйэтин дьиэтигэр олордон, «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун суруйан ылбыта, бэчээккэ бэлэмнээбитэ.

Хомойуох иһин, Алексей Федотович сотору репрессияҕа түбэспитэ, 1943 с. хаайыыга өлбүтэ. Кини бэлэмнээбит тиэкиһэ Ойуунускай дьаһалынан, 1938 с. уруккулуу латыын алпабыытынан бэчээттэнэн, кинигэ буолан тахсыбыта. Кинигэни биллиилээх поэт Серафим Кулачиков-Эллэй эрэдээксийэлээбитэ. Алексей Бояров «норуот өстөөҕө» аатыран, аата кинигэҕэ киирбэтэҕэ. Эбиитин, Бояров бэлэмнээбит тиэкиһигэр Эллэй аһара элбэх уларытыыны-тэлэритиини киллэрбитэ. Эпосовед-учуонай Георгий Эргис Эллэй көннөрүүлэрэ олоҥхо ис хоһоонун улаханнык мөлтөппүттэр, «изуродовали» диэн суруйбута. Аны, айымньы ис хоһооно норуоту утары диэн сылтаҕыран, 1961 с. кинигэни адьас да бобон, бибилэтиэкэлэртэн суйдаан, үксүн уоттаан кэбиспиттэрэ, ахсааннаах кинигэ ордубута. Ол содулугар «Мүлдьү Бөҕөнү» анаан үөрэппит, аан дойду эпостара таһымнаах айымньы быһыытынан үрдүк сыанабылы биэрбит биллиилээх фольклорист Иннокентий Пухов эмиэ эккирэтиигэ түбэспитэ.

Дьэ бу 50-ча сыл устата норуоттан тэйитиллибит олоҥхону Александр Жирков хаттаан сөргүтэн, улуу олоҥхоһут Дмитрий Говоров, ону сэргэ наркуом Алексей Бояров, учуонай Иннокентий Пухов олоҥхону, үйэтитиигэ үлэлэрин чөлүгэр түһэрбитэ. Норуот итэҕэллээҕин, өрөспүүбүлүкэ парламенын салайааччытын быһыытынан бүппэт түбүктээх үлэтиттэн быыс булан, архыыптан А.Ф.Бояров «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхону илиитинэн суруйбут рукопиһын булан, ону Эллэй таһаарбыт тиэкиһин кытары тэҥнээн, үс тыһыынчаттан тахса (!) уларытыыны булан көннөрбүтэ, олоҥхо дьиҥнээх тиэкиһин чөлүгэр түһэрбитэ. Салгыы, кинигэ урукку латыын алпабыытынан суруллубутун аныгы сахалыыга көһөрбүтэ, олоҥхоҕо нууччаттан киирэн туттуллубут тыһыынчаттан тахса тылы булан, туспа бэлиэтээн, кэмэнтээрий оҥорбута. Түмүгэр, кинигэҕэ олоҥхо туһунан, биир дойдулааҕа олоҥхоһут Д. Говоров уонна А.Бояров тустарынан улахан киирии ыстатыйаны суруйан, илиҥҥи тыллары чинчийэр учуонай Егор Сидоров нуучча тылыгар тылбаастаабытын эбэн, 2010 сыллаахха «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхону барыта 800-чэкэ сирэйдээх, биир тыһыынча ахсааннаах сахалыы-нууччалыы икки кинигэнэн бэчээттэтэн таһаарбыта!

Аны, бу кинигэ саҥалыы тахса илигинэ Дмитрий Говоров олоҕун сыллара чопчу биллибэт этилэр. Дмитрий Пухов, учуонайдар, мин даҕаны тус-туһунан көрүүлээх этибит. Ону эмиэ Александр Жирков биллиилээх биир дойдулааҕа өлбүт күнүн-дьылын архыыптан булан чопчулаан, билигин улуу олоҥхоһут олоҕун сыллара чуолкайданнылар диэххэ сөп.
Саха норуотун биир бастыҥ олоҥхотун чөлүгэр түһэриигэ Александр Николаевич үлэтин акадьыамык Петр Слепцов сөҕөн, хайҕаан: «Бүтүн билим тэрилтэтин отделын үлэтэ!» – диэн сыаналаабыта.

Василий Илларионов, тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр.